Historische Kring gemeente Leek e.o.

Artikelindex

Geschiedenis van de Schans te Enumatil - Hans Top

 Historisch Leek 16-2, maart 2002

 

Eemetil.jpgVelen van ons weten nog wel dat de 80-jarige oorlog heeft geduurd van 1568 tot 1648. Het was in die tijd dat er te Enumatil en andere plaatsen in het Groningerland een aantal schansen werd aangelegd ter verdediging van land- of waterwegen. Het is van belang om te weten dat de 80-jarige oorlog niet hoeft te betekenen dat het gehele grondgebied van het toenmalige Nederland ook werkelijk 80 jaren lang onder Spaans toezicht was gesteld. In sommige delen van het land betekende dit dat er slechts gedurende enkele jaren sprake was van een Spaanse overheersing. De 80-jarige oorlog speelde zich in dit deel van het Westerkwartier dan ook in hoofdzaak af in de jaren tussen 1579 en 1594.
Soms kwam het zeewater bij zware stormen tot aan Enumatil. Langs Enumatil liep in die jaren al een kanaal, een diep. Om precies te zijn het Lettelberterdiep, zoals het toen nog werd genoemd voordat het de naam Hoendiep kreeg. Enumatil lag aan de vaarweg van Groningen naar Friesland en was dus van strategisch belang.


GoogleMapEnumatil.jpg

 

 

 

Luchtfoto (GoogleMaps) uit 2007, met de gemarkeerde contouren van de schans


Schansen maakten destijds onderdeel uit van de tactiek van systematische afsluiting van land- en waterwegen. Een schans ontleende vaak zijn kracht aan het feit dat er meerdere waren opgeworpen in een soort rij of keten van schansen waarmee men de toevoer van en naar andere plaatsen kon regelen. Belangrijke schansen in die tijd waren er te Niezijl (de Bomsterschans genaamd) en richting Kommerzijl (de Opslag genaamd). Verder waren er twee schansen te Leek (de Leekster- en de Wolveschans), de Zwartendijksterschans te Een en een klein schansje te Lettelbert. De kosten voor het maken van een schans, en daarnaast ook de kosten voor een permanente bezetting ervan door grote groepen soldaten, waren erg hoog. De bewoners van de Ommelanden moesten dan ook diep in hun buidel tasten. Men moest zelfs de gouden en zilveren voorwerpen inleveren en er werden net als later in de tweede wereldoorlog kerkklokken ingeleverd om te worden omgesmolten tot kanonslopen. Voor de schans te Enumatil, die samen met het kleinere schansje te Lettelbert vanaf 6 oktober 1587 tot 1 oktober 1594 met een zekere regelmaat door soldaten werd bezet, bedroegen de kosten in totaal 25041 ponden, 8 schellingen en 8 penningen.

schetsSchans.jpg

 

Schets van de Schans, uit `Vestigingen en Schansen in Groningen', door Jean Denis le Page uit 1994

 
{mospagebreak}
 
 
De schans te Enumatil was gelegen aan de westzijde van het Hoendiep. Het grensde aan de noordzijde tot aan de weilanden achter de gereformeerde kerk. Aan de zuidzijde grensde het aan de huidige speelweide en de oostzijde liep ongeveer parallel aan de huidige straat die De Klap heetDeOudeSchans.jpg.
In het boek Tussen Hunze en Lauwers lezen we over de plaats van de schans: Het schansterrein behoort niet meer tot Faan maar aan het karspel Zuidhorn. De heerd waarin het was gelegen behoorde aan het Kuzemer klooster. Dit is zeer waarschijnlijk de latere boerderij van de familie Leuring, thans de plek waar de familie Oosterhuis woont. (inmiddels woont hier de familie Boer-Knol , red) Verder lezen we in eerdergenoemd boek dat de schans van Enumatil een van de belangrijkste sperforten rondom de stad Groningen was. De schans te Niezijl, de Bomsterschans, was sinds1581 in handen van de z.g. Staatsen, dat waren degenen die tegen de Spanjaarden vochten. De stad Groningen was in handen van de Spanjaarden. Dezen zagen de Bomsterschans te Niezijl als een aanzienlijke bedreiging. De Stad-Groningers vroegen aan de Spaanse Francisco de Verdugo om de Bomsterschans te Niezijl te veroveren. Verdugo achtte zich daartoe niet in staat en besloot toen om te Enumatil een schans aan te leggen (tussen de stad Groningen en de Bomsterschans te Niezijl in zodat de weg over het water weer onder Spaanse controle stond) om zo de macht van de Bomsterschans in te dammen.

 

Zoals in de tweede wereldoorlog een groot aantal Nederlanders kozen voor de Duitse bezetters (NSB-ers) waren er in de 80-jarige oorlog ook Nederlanders die de kant van de Spanjaarden kozen. Als we spreken over de Spanjaarden of Spaansgezinde troepen dan moeten we niet denken dat dit ook echt allemaal Spanjaarden waren, maar evengoed waren er Nederlanders die zich bij hen aansloten. Wat niet echt duidelijk is, is het feit of er ten tijde van de aanleg van de schans in maart en april 1582 al sprake was van bebouwing te Enumatil. Sommige 'kenners' menen van niet. In Tussen Hunze en Lauwers lezen we dat de schans bij de molenberg te Enumatil lag. De brug te Enumatil werd omstreeks 1445 aangelegd. Het is dan ook maar de vraag of er bij een brug over een niet onbelangrijk vaarwater en tevens een kruispunt van landwegen in die tijd geen huis of huizen waren gebouwd.

Op de kaart van Bartholdus Wicheringe uit 1616 zien we bij Enumatil een molen afgebeeld. Op een kaart uit 1646 staat er ter hoogte van Enumatil een fraaie standerd-molen afgebeeld met enige bebouwing. Ook was er te Enumatil in 1599 al sprake van de stichting van een school met als eerste schoolmeester ene Harmen Hindricks! We zullen er dan ook wel niet achter kunnen komen hoe de situatie werkelijk was ten tijde van de aanleg van de schans in 1582.

 

kaartVan Wicheringe.jpg

Fragment van de kaart van Wicheringe uit 1616, 25 jaar na de laatste schermutselingen bij de schans te Enumatil. Alhoewel er niets wordt ingetekend van een schans, staan er wel een brug en een molen op afgebeeld.